Câu hỏi: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật tâm O, SA ⊥ (ABCD). Biết SA = 3√30·a/10, AB = a, AD = 3a. Gọi H là hình chiếu của A lên BD. Số đo góc phẳng nhị diện [S, BD, A] bằng
- A. 45°
- B. 60°
- C. 90°
- D. 30°
Đáp án đúng là B. 60°. Với bài cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật và cạnh bên SA vuông góc với mặt đáy, góc phẳng nhị diện [S, BD, A] đúng bằng góc SHA trong tam giác vuông SAH; tan của góc này bằng √3 nên góc bằng 60°.

Vì sao đáp án B đúng
Góc phẳng nhị diện [S, BD, A] bằng 60° vì tan của nó tính ra đúng bằng √3. Các bước dưới đây bám theo lời giải chuẩn của dạng bài này.
-
Tính đường chéo BD. Đáy ABCD là hình chữ nhật nên tam giác ABD vuông tại A. Theo định lý Pythagore: BD² = AB² + AD² = a² + (3a)² = 10a², suy ra BD = a√10.
-
Tính AH. Trong tam giác ABD vuông tại A, AH là đường cao ứng với cạnh huyền BD, nên AH·BD = AB·AD. Do đó AH = (AB·AD)/BD = (a·3a)/(a√10) = 3a/√10.
-
Chỉ ra góc phẳng nhị diện chính là góc SHA. Ta có BD ⊥ AH theo cách dựng H. Mặt khác SA ⊥ (ABCD) nên SA vuông góc với mọi đường thẳng nằm trong (ABCD), trong đó có BD, tức BD ⊥ SA. Từ BD ⊥ AH và BD ⊥ SA suy ra BD ⊥ (SAH), và vì SH ⊂ (SAH) nên BD ⊥ SH. Hai đường SH và AH cùng vuông góc với giao tuyến BD tại H, nên góc giữa hai mặt phẳng (SBD) và (ABD) là góc SHA.
-
Tính góc. Tam giác SAH vuông tại A (do SA ⊥ (ABCD) ⊃ AH). Vậy tan(SHA) = SA/AH = (3√30·a/10) : (3a/√10) = (3√30·a/10)·(√10/(3a)) = √300/10 = √3. Suy ra góc SHA = 60°.
Kiểm tra chéo bằng cạnh huyền: SH² = SA² + AH² = 27a²/10 + 9a²/10 = 36a²/10, nên SH = 3√10·a/5. Khi đó cos(SHA) = AH/SH = (3a/√10) : (3√10·a/5) = 1/2, cũng cho 60°. Hai cách tính khớp nhau, nên kết quả 60° là chắc chắn.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án 45°, 90°, 30° đều không thỏa mãn tỉ số SA/AH vừa tính. Mỗi phương án ứng với một kiểu nhầm riêng.
-
A. 45° — Muốn có góc 45° thì tan(SHA) = 1, tức SA = AH = 3a/√10 ≈ 0,949a. Nhưng đề cho SA = 3√30·a/10 ≈ 1,643a, lớn hơn AH khá nhiều. Phương án này chỉ đúng nếu độ dài SA bị đọc nhầm hoặc bị thay bằng AH.
-
C. 90° — Tam giác SAH vuông tại A nên góc tại H luôn là góc nhọn, không thể bằng 90°. Về mặt hình học, góc 90° đòi hỏi H trùng A (khi đó AH = 0), nhưng A không nằm trên BD nên điều này không xảy ra.
-
D. 30° — Đây là phương án dễ nhầm nhất. Nó xuất hiện khi lấy nghịch đảo: tan = AH/SA = 1/√3, tức tính góc phụ với góc SHA chứ không phải chính góc SHA. Cần nhớ SA là cạnh đối diện góc H, AH là cạnh kề, nên tan = SA/AH chứ không phải AH/SA.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng bài này xoay quanh hai nhóm kiến thức: cách xác định góc giữa hai mặt phẳng và hệ thức lượng trong tam giác vuông.
-
Xác định góc phẳng nhị diện theo ba bước: tìm giao tuyến d của hai mặt phẳng; trong mỗi mặt phẳng dựng đường thẳng vuông góc với d tại cùng một điểm; góc giữa hai đường thẳng đó là góc cần tìm. Điều kiện “cùng một điểm” rất quan trọng, dựng vuông góc ở hai điểm khác nhau sẽ cho góc sai.
-
Hệ thức lượng trong tam giác vuông: với tam giác ABD vuông tại A, đường cao AH, ta có AH·BD = AB·AD và 1/AH² = 1/AB² + 1/AD². Thử với số liệu bài này: 1/a² + 1/(9a²) = 10/(9a²), suy ra AH² = 9a²/10, khớp với AH = 3a/√10.
-
Tính chất đường vuông góc với mặt phẳng: SA ⊥ (ABCD) kéo theo SA vuông góc với mọi đường thẳng trong (ABCD). Đây là căn cứ để chứng minh BD ⊥ (SAH) mà không cần tính toán thêm.
-
Công thức tổng quát: với hình chóp có cạnh bên SA vuông góc với đáy, giao tuyến d nằm trong đáy và H là hình chiếu của A lên d, góc phẳng nhị diện [S, d, A] luôn thỏa tan = SA/AH.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Nhìn thấy đề cho cạnh bên vuông góc với đáy kèm góc nhị diện có giao tuyến nằm trong mặt đáy, hãy nghĩ ngay tới công thức tan = SA/AH — trong đó AH là khoảng cách từ chân đường cao A đến giao tuyến. Bài toán quy về hai việc: tính AH bằng hệ thức lượng, rồi chia SA cho AH.
Vài điểm tự kiểm tra khi làm bài: kết quả góc phải nhọn vì tam giác SAH vuông tại A, nên phương án 90° gần như luôn sai trong dạng này; nếu tỉ số SA/AH cho ra 1/√3 thì nhiều khả năng đã lộn công thức và kết quả đúng là 60° chứ không phải 30°; còn nếu SA xấp xỉ bằng AH thì mới đáng nghĩ tới 45°. Với bài cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật như trên, SA/AH = √3 ≈ 1,732, một con số dễ nhận ra và gắn chặt với góc 60°.
