Câu hỏi: Cô Trang có một mảnh đất hình chữ nhật. Cô chia mảnh đất thành hai khu hình chữ nhật để trồng rau và làm ao nuôi cá, với các kích thước ghi trong hình vẽ. a) Viết phương trình bậc nhất hai ẩn biểu thị diện tích phần trồng rau và tính diện tích khi x = 10, y = 8. b) Biết chiều dài mảnh đất ban đầu lớn hơn chiều rộng 8 m; chiều dài khu trồng rau lớn hơn chiều rộng của khu này 6 m. Hãy tìm chiều dài và chiều rộng mảnh đất ban đầu bằng cách lập hệ phương trình.
Đáp án đúng là: a) Theo lời giải gốc, S = (x + 1)(2x + 10) = 330 m² khi x = 10; b) hệ phương trình được lập trong lời giải gốc có vô số nghiệm, nên không xác định được duy nhất chiều dài và chiều rộng. Phép tính diện tích dùng hai kích thước của khu trồng rau. Ở phần b, hai phương trình trong lời giải gốc rút gọn về cùng một phương trình.

Vì sao lời giải gốc cho kết quả như trên?
- Với phần a, diện tích khu trồng rau bằng chiều dài nhân chiều rộng. Theo các kích thước được sử dụng trong lời giải gốc, S = (x + 1)(2x + 10). Thay x = 10, ta được S = (10 + 1)(2 × 10 + 10) = 11 × 30 = 330 m². Biến y không xuất hiện trong biểu thức này nên giá trị y = 8 không ảnh hưởng đến phép tính.
- Với phần b, gọi chiều dài và chiều rộng mảnh đất ban đầu lần lượt là a và b, tính bằng mét. Dữ kiện thứ nhất cho a − b = 8. Lời giải gốc biểu diễn hai kích thước khu trồng rau là a − 6 và b − 4, rồi lập phương trình (a − 6) − (b − 4) = 6. Rút gọn phương trình này cũng được a − b = 8. Vì hai phương trình trùng nhau, hệ không xác định được một cặp giá trị a, b duy nhất.
Cần lưu ý: phần đề bằng chữ không nêu rõ vì sao kích thước khu trồng rau là a − 6 và b − 4; bước lập phương trình thứ hai chỉ có căn cứ nếu các độ giảm ấy đúng với hình vẽ. Ngoài ra, yêu cầu “phương trình bậc nhất hai ẩn” ở phần a không khớp với biểu thức S = (x + 1)(2x + 10): đây là biểu thức bậc hai theo x, không phải phương trình bậc nhất hai ẩn.
Kiến thức liên quan
Diện tích hình chữ nhật được tính bằng tích hai kích thước cùng đơn vị; nếu chiều dài và chiều rộng đo bằng mét thì diện tích đo bằng mét vuông. Khi mô hình hóa bài toán bằng hệ phương trình, mỗi điều kiện phải được chuyển thành một phương trình dựa trên kích thước đã cho, không tự thêm quan hệ giữa các ẩn.
Hai phương trình rút gọn thành cùng một phương trình không tạo ra hai điều kiện độc lập. Chẳng hạn, riêng điều kiện a − b = 8 cho phép nhiều cặp kích thước dương khác nhau. Muốn tìm một cặp duy nhất, cần thêm dữ kiện độc lập và kiểm tra kết quả có phù hợp với kích thước trên hình hay không.
Cách nhận diện nhanh
Với bài toán một mảnh đất hình chữ nhật, hãy xác định đúng hai cạnh của từng khu trước khi tính diện tích. Khi giải hệ, rút gọn cả hai phương trình: nếu chúng trùng nhau như trong lời giải gốc, không thể suy ra duy nhất chiều dài và chiều rộng.
