Câu hỏi: Khi nói về dao động, nhận định nào sau đây đúng?
- a) Dao động tuần hoàn là dao động mà trạng thái chuyển động của vật dao động được lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau.
- b) Dao động là sự chuyển động có giới hạn trong không gian, lặp đi lặp lại nhiều lần quanh một vị trí cân bằng.
- c) Pha ban đầu φ là đại lượng xác định vị trí của vật dao động ở thời điểm t = 0.
- d) Dao động điều hoà được coi như hình chiều của một chuyển động tròn đều xuống một đường thẳng nằm trong mặt phẳng quỹ đạo.
Đáp án đúng là a, c, d. Ba mệnh đề này phát biểu đúng định nghĩa dao động tuần hoàn, ý nghĩa pha ban đầu và cách biểu diễn dao động điều hoà bằng hình chiếu của chuyển động tròn đều. Riêng mệnh đề b mô tả đúng hiện tượng nhưng gán sai tên khái niệm.

Vì sao đáp án a, c, d đúng
Mỗi mệnh đề đúng đều khớp với một định nghĩa chuẩn trong chương Dao động cơ. Mệnh đề a nêu đúng định nghĩa dao động tuần hoàn: trạng thái chuyển động của vật được lặp lại y hệt sau những khoảng thời gian bằng nhau. Khoảng thời gian lặp lại ngắn nhất đó chính là chu kì T, và đại lượng f = 1/T là tần số. Ví dụ, con lắc đồng hồ quay đều một vòng rồi trở lại đúng vị trí, đúng chiều chuyển động cũ sau mỗi chu kì — đó là dao động tuần hoàn.
Mệnh đề c đúng vì trong phương trình dao động điều hoà x = A·cos(ωt + φ), đại lượng (ωt + φ) là pha dao động, còn φ là pha tại thời điểm t = 0, tức pha ban đầu. Pha ban đầu cùng với biên độ A quyết định trạng thái của vật ngay khi bắt đầu tính thời gian. Hai dao động cùng biên độ, cùng tần số nhưng khác φ sẽ xuất phát từ những vị trí khác nhau.
Mệnh đề d đúng vì đây là cơ sở của phương pháp giản đồ vectơ quay. Một điểm chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính A với tốc độ góc ω thì hình chiếu của nó xuống một đường kính dao động điều hoà với biên độ A và tần số góc ω. Nhờ quan hệ này, bài toán dao động điều hoà có thể chuyển sang bài toán chuyển động tròn đều, thuận lợi khi tính thời gian vật đi qua một li độ.
Vì sao mệnh đề b sai
Mệnh đề b là phương án dễ nhầm nhất vì nội dung mô tả đúng hiện tượng, chỉ sai ở nhãn khái niệm. Dao động nói chung là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng, có giới hạn trong không gian và lặp lại nhiều lần. Nhưng sự lặp lại đó chưa chắc đều đặn theo chu kì. Dao động tắt dần có biên độ giảm dần rồi dừng lại vẫn là dao động nhưng không tuần hoàn. Chỉ khi trạng thái chuyển động lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau thì mới gọi là dao động tuần hoàn. Nói cách khác, dao động tuần hoàn là một trường hợp riêng của dao động, không đồng nhất với dao động.
Ba mệnh đề còn lại không mắc lỗi tương tự: a phát biểu đúng khái niệm tuần hoàn, c đúng ý nghĩa pha ban đầu, d đúng nguyên lí hình chiếu. Vì đề yêu cầu chọn các nhận định đúng nên loại b duy nhất.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bốn mệnh đề trên phủ bốn khái niệm nền của chương dao động cơ, nên cần phân biệt rạch ròi từng cặp dễ lẫn.
- Dao động và dao động tuần hoàn: mọi dao động tuần hoàn đều là dao động, nhưng dao động chưa chắc tuần hoàn. Dao động tắt dần, dao động cưỡng bức chưa cộng hưởng là ví dụ cho trường hợp sau.
- Dao động tuần hoàn và dao động điều hoà: dao động điều hoà là dao động tuần hoàn có li độ biến thiên theo hàm sin hoặc cosin. Mọi dao động điều hoà đều tuần hoàn, nhưng dao động tuần hoàn không nhất thiết điều hoà — vật nặng gắn vào lò xo dao động với biên độ lớn vẫn tuần hoàn nhưng không điều hoà.
- Pha dao động và pha ban đầu: pha (ωt + φ) cho biết trạng thái dao động tại thời điểm t; pha ban đầu φ cho biết trạng thái tại t = 0. Đơn vị của pha là radian.
- Hình chiếu của chuyển động tròn đều: bán kính quỹ đạo tròn tương ứng biên độ A, tốc độ góc của chuyển động tròn tương ứng tần số góc ω của dao động điều hoà.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng câu hỏi tương tự
Khi gặp câu hỏi lí thuyết dạng a, b, c, d, hãy soi ba dấu hiệu: cụm “những khoảng thời gian bằng nhau” ứng với dao động tuần hoàn, cụm “giới hạn trong không gian, quanh vị trí cân bằng” ứng với dao động nói chung, còn “hình chiếu của chuyển động tròn đều” ứng với cách biểu diễn dao động điều hoà. Câu nào thay nhãn khái niệm bằng một khái niệm rộng hoặc hẹp hơn nhãn đúng thì đó là phương án nhiễu.
Với pha ban đầu, nhớ ngắn: φ là “ảnh chụp” trạng thái lúc t = 0, còn (ωt + φ) là “thước phim” diễn ra theo thời gian. Đề thi tốt nghiệp THPT thường ra dạng nhiều mệnh đề đúng/sai như câu này, mỗi mệnh đề kiểm tra một khái niệm khác nhau, nên đọc tách từng ý thay vì đánh giá cả cụm.
