Hệ sinh thái rừng nguyên sinh: đáp án đúng và giải thích

Câu hỏi: Cho thông tin sau: Hệ sinh thái rừng nguyên sinh phổ biến ở nước ta là rừng rậm nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh. Do ảnh hưởng của gió mùa nên nước ta có các loại rừng nhiệt đới gió mùa khác nhau, từ rừng nhiệt đới gió mùa thường xanh, rừng gió mùa nửa rụng lá, rừng thưa khô rụng lá, trảng cỏ, cây bụi… Nhận định nào sau đây đúng về sự phân hóa của thảm thực vật rừng nước ta?

• A. Thảm thực vật rừng nước ta đa dạng về kiểu hệ sinh thái là do khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, có sự phân hóa đa dạng.
• B. Sinh vật ôn đới chiếm ưu thế nhưng cũng có những loài cây cận nhiệt như dẻ, re, pơ mu, động vật có chồn, gấu lông dày xuất hiện ở phần lãnh thổ phía Bắc của dãy Bạch Mã.
• C. Ở những vùng núi thấp mưa nhiều, khí hậu ẩm ướt, mùa khô không rõ rệt, hình thành hệ sinh thái rừng nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh – một kiểu hệ sinh thái giàu có nhất, đa dạng sinh học cao nhất hiện còn được bảo tồn ở một số vườn quốc gia như Cúc Phương – Ninh Bình, Vũ Quang – Hà Tĩnh.
• D. Do khí hậu nước ta có sự phân hóa phức tạp theo vĩ độ và độ cao nên thảm thực vật cũng có sự thay đổi theo vĩ độ và độ cao địa hình.

Đáp án đúng là D. Do khí hậu nước ta có sự phân hóa phức tạp theo vĩ độ và độ cao nên thảm thực vật cũng có sự thay đổi theo vĩ độ và độ cao địa hình. Đây là nhận định duy nhất nêu đủ cả hai chiều phân hóa của khí hậu và chỉ ra hệ quả trực tiếp là sự thay đổi của thảm thực vật, đúng với đặc điểm của hệ sinh thái rừng nguyên sinh ở nước ta.

Vì sao D là đáp án đúng

Khí hậu nước ta phân hóa theo hai chiều rất rõ, và thảm thực vật phản ánh gần như trực tiếp sự phân hóa đó. Đây chính là lý do D đúng.

Theo chiều vĩ độ, dãy Bạch Mã đóng vai trò ranh giới tự nhiên: phần lãnh thổ phía Bắc có mùa đông lạnh, cảnh quan thiên nhiên tiêu biểu là đới rừng nhiệt đới gió mùa; phần phía Nam nằm gần xích đạo, nóng quanh năm, thiên nhiên mang sắc thái cận xích đạo. Theo chiều độ cao địa hình, càng lên cao nhiệt độ càng giảm, độ ẩm thay đổi, hình thành các đai sinh vật kế tiếp nhau từ chân núi lên đỉnh. Mỗi đai có kiểu rừng đặc trưng, và chính sự xếp tầng theo độ cao tạo nên bức tranh thảm thực vật đa dạng mà đề bài mô tả.

Nhận định D nêu đúng nguyên nhân (khí hậu phân hóa phức tạp theo vĩ độ và độ cao) và đúng hệ quả (thảm thực vật thay đổi theo vĩ độ và độ cao địa hình). Nó khái quát được toàn bộ các kiểu rừng nhiệt đới gió mùa khác nhau được liệt kê trong phần thông tin, nên là phương án bao trùm nhất.

Vì sao các phương án còn lại không được chọn

Ba phương án A, B, C đều không đáp ứng đúng yêu cầu của đề: một phương án nêu thiếu căn cứ, một phương án sai kiến thức, một phương án chỉ mô tả trường hợp riêng.

• A chưa đủ căn cứ. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa đúng là nền chung của thảm thực vật nước ta, nhưng câu này chỉ nói chung là “có sự phân hóa đa dạng” mà không chỉ ra phân hóa theo vĩ độ và theo độ cao – hai nhân tố quyết định. So với D, A dừng ở mức nhận xét chung nên không bao quát bằng.
• B sai kiến thức. Ở phần lãnh thổ phía Bắc dãy Bạch Mã, sinh vật nhiệt đới mới chiếm ưu thế; các loài cận nhiệt như dẻ, re, pơ mu và các loài động vật ưa lạnh như chồn, gấu lông dày chỉ xen vào với tỉ lệ nhỏ. Việc B đảo thành “sinh vật ôn đới chiếm ưu thế” là sai. Sinh vật ôn đới chỉ thực sự chiếm ưu thế ở đai ôn đới gió mùa trên núi, tức vùng núi cao trên 2600 m, nơi chỉ có ở dãy Hoàng Liên Sơn. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì nó liệt kê đúng tên các loài (dẻ, re, pơ mu, chồn, gấu lông dày) nhưng gán sai vai trò ưu thế.
• C chỉ là một trường hợp cụ thể. Nội dung C mô tả đúng một kiểu hệ sinh thái – rừng nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh ở vùng núi thấp mưa nhiều, tiêu biểu ở Cúc Phương (Ninh Bình) và Vũ Quang (Hà Tĩnh). Nhưng đó là ví dụ minh họa cho tính đa dạng, không phải nhận định khái quát về sự phân hóa của thảm thực vật rừng nước ta.

Hệ thống kiến thức liên quan

Hệ sinh thái rừng nguyên sinh đặc trưng cho khí hậu nóng ẩm của nước ta là rừng rậm nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh. Đây là kiểu giàu có nhất và có đa dạng sinh học cao nhất trong các kiểu rừng còn bảo tồn được.

Do tác động của gió mùa, rừng nhiệt đới gió mùa nước ta chia thành nhiều kiểu:

• Rừng nhiệt đới gió mùa thường xanh: nơi mưa nhiều, ẩm ướt, mùa khô không rõ rệt.
• Rừng gió mùa nửa rụng lá: mùa khô kéo dài hơn, một phần cây rụng lá theo mùa.
• Rừng thưa khô rụng lá: vùng khô hạn, mùa khô sâu sắc.
• Trảng cỏ, cây bụi: dạng chuyển tiếp, xuất hiện nơi rừng bị tác động mạnh hoặc khí hậu quá khô.

Theo độ cao địa hình, từ chân núi lên đỉnh có ba đai sinh vật: đai nhiệt đới gió mùa (dưới 600-700 m ở miền Bắc, dưới 900-1000 m ở miền Nam), đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi (từ mức trên đến 2600 m) và đai ôn đới gió mùa trên núi (trên 2600 m). Theo vĩ độ, dãy Bạch Mã là ranh giới giữa thiên nhiên nhiệt đới gió mùa phía Bắc có mùa đông lạnh và thiên nhiên cận xích đạo phía Nam nóng quanh năm.

Mẹo ghi nhớ nhanh

Khi gặp câu hỏi về sự phân hóa thảm thực vật, hãy tìm phương án nêu đủ cả hai chiều: vĩ độ và độ cao địa hình. Cụm “phân hóa theo vĩ độ và độ cao” là dấu hiệu nhận diện đáp án đúng.

Với phương án liệt kê tên loài, cần kiểm tra kỹ từ chỉ mức độ: “chiếm ưu thế” khác hẳn “xuất hiện xen kẽ”. Các loài cận nhiệt và ôn đới có mặt ở miền Bắc nhưng không giữ vai trò ưu thế – đây là bẫy hay gặp trong dạng câu hỏi này.