Câu hỏi: Đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm. Phản ứng sau đây có thể được sử dụng để xác định lượng đồng trong một mẫu đồng thau: 2Cu²⁺(aq) + 4I⁻(aq) → 2CuI(s) + I₂(aq). Quy trình được thực hiện như sau: hòa tan 1,50 g mẫu đồng thau trên trong axit sunfuric đặc, rồi pha loãng với nước để được dung dịch Cu²⁺; thêm dung dịch I⁻ đến dư; thêm dần dung dịch S₂O₃²⁻ 0,50 M để phản ứng với iốt theo phản ứng sau: I₂(aq) + 2S₂O₃²⁻(aq) → 2I⁻(aq) + S₄O₆²⁻(aq). Thể tích dung dịch S₂O₃²⁻ cần dùng để phản ứng trên xảy ra vừa đủ là 28,35 mL. Phần trăm khối lượng của đồng trong mẫu đồng thau trên là a%. Giá trị của a bằng bao nhiêu? (kết quả làm tròn đến hàng phần mười)
Đáp án đúng là a = 60,0. Trong 1,50 g mẫu đồng thau có khoảng 0,900 g đồng, tức đồng chiếm 60,0% khối lượng mẫu. Kết quả này được suy ra bằng cách tính ngược từ thể tích và nồng độ dung dịch S₂O₃²⁻ đã dùng, theo chuỗi liên hệ giữa hai phản ứng trong quy trình chuẩn độ iốt.

Vì sao đáp án đúng là a = 60,0?
Điểm mấu chốt của bài toán: lượng I₂ sinh ra từ phản ứng giữa Cu²⁺ và I⁻ chính là lượng I₂ sau đó bị S₂O₃²⁻ chuẩn độ vừa đủ. Vì vậy, ta tính số mol S₂O₃²⁻ trước, rồi lần lượt suy ra số mol I₂, số mol Cu²⁺, khối lượng đồng và cuối cùng là phần trăm khối lượng.
- Tính số mol S₂O₃²⁻ đã dùng: n(S₂O₃²⁻) = 0,50 M × 28,35 mL × (1 L / 1000 mL) = 0,014175 mol.
- Tính số mol I₂: từ phương trình I₂(aq) + 2S₂O₃²⁻(aq) → 2I⁻(aq) + S₄O₆²⁻(aq), I₂ và S₂O₃²⁻ phản ứng theo tỉ lệ mol 1 : 2, nên n(I₂) = 0,014175 / 2 = 0,0070875 mol.
- Tính số mol Cu²⁺: từ phương trình 2Cu²⁺(aq) + 4I⁻(aq) → 2CuI(s) + I₂(aq), Cu²⁺ và I₂ có tỉ lệ mol 2 : 1, nên n(Cu²⁺) = 2 × 0,0070875 = 0,014175 mol.
- Tính khối lượng đồng: m(Cu) = n × M = 0,014175 mol × 63,55 g/mol ≈ 0,900 g.
- Tính phần trăm khối lượng đồng trong mẫu đồng thau: %Cu = (0,900 / 1,50) × 100% = 60,0%.
Vậy a = 60,0. Cách tính ngược này hợp lý vì thể tích S₂O₃²⁻ 28,35 mL là dữ kiện duy nhất mang tính định lượng, mọi số mol còn lại đều phải xuất phát từ đây.
Những lỗi dễ gặp khiến kết quả sai
Đây là câu tự luận nên không có phương án gây nhiễu, nhưng bài làm thường bị sai ở ba chỗ dưới đây:
- Nhầm tỉ lệ mol: coi I₂ và S₂O₃²⁻ phản ứng theo tỉ lệ 1 : 1 (thực tế 1 : 2) hoặc Cu²⁺ và I₂ theo tỉ lệ 1 : 1 (thực tế 2 : 1). Sai một tỉ lệ khiến kết quả bị lệch gấp đôi hoặc giảm một nửa, cho ra các số như 30,0% hoặc vượt quá 100%.
- Quên đổi đơn vị thể tích: nhân trực tiếp 0,50 với 28,35 mà không chia 1000 để đổi mL thành L, làm số mol lớn gấp 1000 lần.
- Dùng sai khối lượng mol hoặc sai mẫu: lấy M(Cu) khác 63,55 g/mol, hoặc quên chia khối lượng đồng cho đúng khối lượng mẫu 1,50 g ban đầu.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bài này thuộc dạng hóa học định lượng, dùng phương pháp chuẩn độ để xác định thành phần phần trăm của một kim loại trong hợp kim. Các kiến thức nền cần nắm:
- Đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm; tỉ lệ hai kim loại thay đổi tùy loại đồng thau, nên muốn biết hàm lượng đồng phải phân tích bằng thực nghiệm.
- Chuẩn độ iốt (iodometry): chất oxi hóa (ở đây là Cu²⁺) oxi hóa ion I⁻ dư thành I₂; sau đó I₂ được chuẩn độ bằng dung dịch thiosulfate S₂O₃²⁻. Trong phòng thí nghiệm, người ta thường dùng hồ tinh bột làm chỉ thị vì I₂ làm chuyển màu xanh đặc trưng.
- Liên kết hai phản ứng: I₂ sản phẩm của phản ứng thứ nhất chính là chất bị chuẩn độ trong phản ứng thứ hai — đây là cầu nối để đi từ dữ kiện chuẩn độ ngược về lượng Cu²⁺.
- Vì sao kẽm không gây nhiễu: khi mẫu tan hết, dung dịch chứa cả Cu²⁺ và Zn²⁺, nhưng chỉ Cu²⁺ có khả năng oxi hóa I⁻ thành I₂, nên lượng I₂ sinh ra chỉ tỉ lệ với lượng đồng.
- Kỹ năng cốt lõi: thiết lập mối liên hệ tỉ lệ mol giữa các phản ứng nối tiếp, vận dụng nguyên tắc bảo toàn số mol để giải bài toán thực tế.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhận diện dạng: đề cho một hợp kim, hòa tan mẫu rồi thêm I⁻ dư, chuẩn độ I₂ bằng S₂O₃²⁻ và hỏi phần trăm khối lượng một kim loại — đây chính là chuẩn độ iốt nhiều phản ứng, luôn giải theo chiều ngược từ dữ kiện chuẩn độ.
Chuỗi tính ngược cần thuộc: V và C của S₂O₃²⁻ → n(S₂O₃²⁻) → n(I₂) = n(S₂O₃²⁻)/2 → n(Cu²⁺) = 2 × n(I₂) → m(Cu) → %Cu. Riêng bài này có mẹo nhanh: vì 2 Cu²⁺ ~ 1 I₂ ~ 2 S₂O₃²⁻ nên n(Cu²⁺) = n(S₂O₃²⁻) = 0,014175 mol, chỉ cần nhân với 63,55 rồi chia 1,50 là ra 60,0%. Trước khi nhân nồng độ M, luôn đổi mL thành L.
